http://ekizceliler.com/wiki/index.php?action=history&feed=atom&title=MeteMete - Değişiklik geçmişi2026-04-29T23:12:44ZViki üzerindeki bu sayfanın değişiklik geçmişi.MediaWiki 1.26.4http://ekizceliler.com/wiki/index.php?title=Mete&diff=672&oldid=prev95.96.224.186: Yeni sayfa: "{{Kraliyet bilgi kutusu | isim = Mete <br> Mo-tun | başlık = Hun Tanhusu | resim = Pınarbaşı 1.JPG | resim_boyutu = |..."2017-05-06T10:17:38Z<p>Yeni sayfa: "{{Kraliyet bilgi kutusu | isim = Mete <br> Mo-tun | başlık = <a href="/wiki/index.php?title=B%C3%BCy%C3%BCk_Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu&action=edit&redlink=1" class="new" title="Büyük Hun İmparatorluğu (sayfa mevcut değil)">Hun Tanhusu</a> | resim = Pınarbaşı 1.JPG | resim_boyutu = |..."</p>
<p><b>Yeni sayfa</b></p><div>{{Kraliyet bilgi kutusu<br />
| isim = Mete <br> Mo-tun<br />
| başlık = [[Büyük Hun İmparatorluğu|Hun Tanhusu]]<br />
| resim = Pınarbaşı 1.JPG<br />
| resim_boyutu = <br />
| altyazı = Mete'nin kurgusal olarak yapılmış sembolik büstü.<br />
| veraset =<br />
| hüküm_süresi = MÖ 209-174<br />
| taç_giymesi = MÖ 209<br />
| önce_gelen = [[Teoman]]<br />
| sonra_gelen = [[Lao-Şang]]<br />
| veliaht = <br />
| eşi = <br />
| çocukları = Kiok Han<br />
| tam ismi = <br />
| hanedan = <br />
| babası = Teoman<br />
| annesi = [[Ay Kağan]]<br />
| doğum_tarihi = MÖ 234<br />
| doğum_yeri = <br />
| ölüm_tarihi = MÖ 174<br />
| ölüm_yeri = <br />
| defin_tarihi = <br />
| defin_yeri = <br />
| dini = <br />
| meslek = <br />
| imza = <br />
}}<br />
<!-- {{Hükümdar bilgi kutusu<br />
| adı =Mete veya Mao-tun<br />
| başlık = <br />
| resim = [[Dosya:Pınarbaşı 1.JPG|250px]]<br />
| altyazı =Mete'nin kurgusal olarak yapılmış sembolik büstü<br />
| hüküm süresi =MÖ 209–MÖ 174<br />
| tahta geçmesi =MÖ 209<br />
| diğer ünvanları = Tanhu, Şanyu<br />
| tam adı = <br />
| önce gelen = [[Teoman]]<br />
| sonra gelen =Oğlu, [[Lao-Şang]]<br />
| varisi =Oğlu, [[Lao-Şang]]<br />
| kraliçe =Adı ve Viki bağlantısı<br />Adı ve Viki bağlantısı, vb.<br />
| gözdesi =Adı ve Viki bağlantısı<br />Adı ve Viki bağlantısı, vb.<br />
| eş 1 =Adı ve Viki bağlantısı<br />Adı ve Viki bağlantısı, vb. (bunlar eşleri için <br />
| eş 2 =Adı ve Viki bağlantısı<br />Adı ve Viki bağlantısı, vb. erkek hükümdarların <br />
| eş 3 =Adı ve Viki bağlantısı<br />Adı ve Viki bağlantısı, vb. 'kraliçe' kavramı, <br />
| eş 4 =Adı ve Viki bağlantısı<br />Adı ve Viki bağlantısı, vb. 'gözde' vb. <br />
| eş 5 =Adı ve Viki bağlantısı<br />Adı ve Viki bağlantısı, vb. innappropriate, eg the <br />
| eş 6 =Adı ve Viki bağlantısı<br />Roma imparatorunun evlendiği ve tahta çıkmadan önce boşandığı karısının adı ve Viki bağlantısı, vb. <br />
| çocukları =Adı ve Viki bağlantısı<br />Adı ve Viki bağlantısı, vb.<br />
<br />
| hanedan =X hanedabı ve Viki bağlantısı<br />
| resmi marşı =Adı ve Viki bağlantısı<br />
--><br />
<!--| babası = [[Teoman]]<br />
<!--| doğum tarihi =MÖ 234<br />
<!--| doğum yeri = Yer adı ve Viki bağlantısı --><br />
<!--| ölüm tarihi =MÖ 174<br />
<!--| ölüm yeri = Yer adı ve Viki bağlantısı--><br />
<!--| defin tarihi =Gün Ay, Yıl--><br />
<!--| mezar yeri = Yer adı ve Viki bağlantısı--><br />
<!--|}} --><br />
'''Mete''' veya '''Mao-tun''' ([[Çince]]: 冒頓單于 [[pinyin]]: Mòdú chānyú; MÖ 234 - MÖ 174), MÖ 209 - MÖ 174 arasındaki Türk-Hun ([[Hiung-nu]]) hükümdarıdır.<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.britannica.com/eb/article-13971/Central-Asian-arts | başlık = Central Asian arts, Mongolian Huns | erişimtarihi = 11 Haziran 2008 | yayımcı = [[Encyclopædia Britannica]] | arşivurl = http://web.archive.org/web/20080429154130/http://www.britannica.com:80/eb/article-13971/Central-Asian-arts | arşivtarihi = 29 Nisan 2008}}<br />
</ref><ref name="ABrit-mete">{{Kitap kaynağı<br />
| yıl = 1986<br />
| başlık = Ana Britaannica, Mete maddesi<br />
| yayımcı= Ana<br />
|alıntı=''Hun hükümdarı''<br />
}}</ref><ref name="mlarus-mete"><br />
{{Kitap kaynağı<br />
| yıl = 1970<br />
| başlık = Meydan Larousse, Mete maddesi<br />
| yayımcı= Meydan yayıncılık<br />
|alıntı=''Büyük Türk - Hun İmparatoru''<br />
}}<br />
</ref><ref name="blarus-mete"><br />
{{Kitap kaynağı<br />
| yıl = 1986<br />
| başlık = Büyük Larousse, Mete maddesi<br />
| yayımcı= İnterpres<br />
|alıntı=''Hun İmparatoru, Hun Hakanı Tuman(Teoman)'ın büyük oğlu''<br />
}}<br />
</ref> <br />
[[Oğuz Kağan Destanı]]'ndaki Oğuz Kağan ile aynı kişi olduğu düşünülmektedir. Babası Teoman'dır.<br />
<br />
== Adı ==<br />
Çeşitli araştırmacılar farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. [[Çince]]'nin orta döneminde ''mòdùn'' (冒頓 is /mək-twən/ şeklinde söylenmekteydi .<ref name="beckn8">Beckwith (2009), p. 387, n. 8.</ref> Kısaca, [[Eski Çince]]'deki bu adın manası [[Türk dilleri]] ve [[Moğol dilleri]] ile [[Farsça]]da söylenen ''bagtur'', Orta Asya Türkçelerindeki şekliyle ''bagatur'' (manası "bahadır, kahraman"). Bazı araştırmalarda ''Motun'' olarak da bilinir. Ayrıca çağdaş Macar (Hun soyundan) dilinde de ''bátor'', veya daha eski şekli olan ''batur'', ayrıca [[Türkmence]]'de "Batır" ve "Bahadır", [[Tuva Türkçesi]]'ndeki şekliyle '''maadır''' (kahraman) kullanılmaktadır.<ref name=beckn8/> Türk dillerinde de ''bag, bek, bay, bey,'' bəy (manası "efendi" veya "lord"). Araştırmacı Clauson'un önerisine göre İran dillerinden olması mümkün görülmemektedir,<ref>Clauson, Gerard: An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish, Clarendon Press (Oxford), 1972. Entry: Bagatur</ref> Kendisi de ''Xiongnu'' adını ve unvanını incelemektedir.<br />
<br />
== Hayatı ==<br />
<br />
=== Metehan'ın Kağan Olması === <br />
Çin kaynaklarında anlatılan bir olaya göre, Asya Hun imparatorluğu'nun kurucusu olan [[Teoman]], oğlu Metehan'ın kendisi yerine üvey annesi kendi oğlunu tahta çıkarmak istedi. Törelerine göre Türk hatundan olan, has bir Türk'ün tahta geçmesi gerekiyordu. Metehan'ın Üvey Annesi Çinliydi. Yani Çinli kadından olan erkek çocuk tahta geçemezdi. Bu durumdan dolayı üvey annesi Metehan'ın babasını doldurdu ve Mete'yi komşu kavim olan [[Yüeçiler]]'e (Yuezhi) rehin olarak gönderdi. Babası, ardından Yuezhi'lere savaş ilan ederek Mete'yi öldürtmek istedi. Mete, babası Teoman Yuezhi'lerin topraklarına girmeden Yuezhi'lerin elinden kaçtı. Babası bu kadar zorlukları atlatmasının ardından hakkını vermek için emrine on bin çadırlık bir birlik verdi. Sonunda da Mete öz babasını, üvey annesi ve kardeşlerini öldürüp kağan oldu (MÖ 209)<br />
<br />
==== Ok hikâyesi ====<br />
Daha sonra pek çok konar-göçer kavimin kullandığı [[çavuş oku]] adı verilen ıslıklı okun mucidinin Mete olduğu kabul edilir. Çin kaynaklarına göre eğer okunu bir yöne yöneltirse emrindeki askerlerin hepsi o hedefe ok atarak hemen yok ederdi. Bir gün okunu en sevdiği atına çevirdi. Askerlerinden bazıları tereddüt etti. Bunun üzerine okunu sırayla tereddüt edenlerin üzerine çevirdi. Atına ok atmakta tereddüt eden askerlerinin hepsi atılan oklarla öldürüldü. Böylece küçüklükten beri oynadığı okunu hedefe çevirme oyunu emirlerinin tartışılmazlığını da perçinledi. Bir gün emrinde demir disiplini ile yetiştirdiği 10 bin askeri varken okunu ava çıkan babasının üzerine çevirdiğinde askerlerinden hiçbiri tereddüt etmemişti.<ref>[[s:zh:史記/卷110]] (6. paragrafı)</ref><br />
<br />
=== Hun'un (Hiung-nu) yükselişi ===<br />
{{ana madde|Hiung-nu}}<br />
Mete Önce Hunlardan toprak talebinde bulunan doğu komşuları [[Donghu]] üzerine yürüdü ve onları ağır bir yenilgiye uğrattı. Yapılan anlaşmada Donghular yıllık sığır, at ve deveden oluşan bir vergi ödemeyi kabul ettiler ve MÖ 208 yılında onları hakimiyetine aldı.<br />
<br />
Donghu'yu yendikten sonra<ref>[[Sien Pi]] ile [[Wuhuan]]'ın Donghu kökenli olduğuna dair tez <!-hangi tez--> <!-L.N. GUMILEV; Hunlar-->mevcuttur</ref>, Kuzey Moğolistan'da yaşayan [[Tunguz]] gibi halkları da içine kattı. MÖ 177-165 yılları arasında Hunların güney batısında, [[Tanrı Dağları]] ile [[Gansu]] arasında yaşayan Yüeçilerin üzerine seferler düzenledi.<ref name="jproux-1"><br />
{{Kitap kaynağı<br />
| son = Roux<br />
| ilk = Jean Paul<br />
| yıl = 1984<br />
| başlık = Türklerin Tarihi (Historie des Turks)<br />
| yayımcı= Ad<br />
|alıntı=''Batıda Yüeçiler ile çatışarak onları 177-176 ve 174-165 yılları arasında yapıldığı sanılan iki sefer ile Kansudan(Gansu)kovdular. Heredot'a göre İskitlerden bile bilinen bir geleneğe uyarak savaşta yendikleri kralların kafatasını kadeh olarak kullandılar (MÖ 165)''<br />
| id = ISBN 975-506-018-9<br />
}}</ref> MÖ 203'te [[Yüeçiler|Yueçi]]'yi mağlup ederek kendi toprağına kattı.<ref name="ABrit-mete" /><br />
<br />
[[Ordos Çölü|Ordos]]'da hakim olmaya çalışan Tahin Türklerini{{fact}} yendi. Çin üzerine sürekli seferler düzenleyerek [[Sarı Irmak]]'ın güneyindeki kaleleri egemenliğine aldı. Bu zaferlerle, sonradan Hunlara büyük gelirler getirecek önemli ticari yollarının kontrolüne sahip oldu.<ref name="ABrit-mete" /><br />
<br />
Bölgede yaşayan Altay (Moğol, Tunguz ve Türk vb.) kavimlerini egemenliği altına alarak askeri ve stratejik olarak daha güçlü bir hale geldi.<br />
<br />
MÖ 200'de [[Han Hanedanı]] imparatoru [[Gaozu (Han)|Gaozu]]'nun (Gao-Di) 320.000 kişilik ordusunu [[Baideng Muharebesi|Baideng]] (bugünkü Datong, [[Shanxi|Şanşi]])'de Peteng Kalesinde kuşattı. Gaozu (Gao-Di) Mete'nin eşine hediyeler gönderdi ve Mete'nin kuzey eyaletlerini Hunlara bırakma ve yıllık vergi ödeme gibi bütün şartlarını kabul etti ve kuşatmadan çıkmasına müsade edildi.<ref name="mlarus-mete" /> Gaozu payitahtı Çang'an(bugünkü [[Xi'an|Şian]])'a dönebildiyse de Mete arada bir Han'ın kuzey sınırını tehdit etmiş ve nihayet MÖ 198'de Gaozu barış istemiş ve Han'ın prensesini Tanhu'nun eşi olması ve yıllık haraç ödemesi şartlarıyla antlaşması imzalanmıştır.<br />
<br />
=== Han Hanedanıyla akrabalık ===<br />
[[Qin Hanedanı|Qin]] ve [[Chu]] ile yıllar süren mücadelenin ardından Han imparatoru olan Liu Bang (Gaozu), Baideng'da Mete karşısında zor duruma düşünce, yorgun ordusunun Hunlarla baş edemeyeceğini farketmişti. Akrabalık (和亲) ilişkisi kurmak amacıyla, bir prensesi yüklüce hediyeyle birlikte Hun sarayına gönderdi.<br />
<br />
Liu Bang MÖ 195'te ölür, karısı Lü Hou imparatoriçe olur. MÖ 192'de Mete Lü Hou'ya mektup göndererek kaba bir üslupla evlenme teklif eder. Ülkesinin içinde bulunduğu koşullarda Hunlarla bir çatışmayı göze alamayan imparatoriçe, uğradığı saygısızlığa karşın bir mektup yazarak Mete'ye bir prenses gönderir. Çin kaynaklarına göre, Lü Hou'nun davranışı karşısında pişman olan Mete, imparatoriçeden bir mektupla özür dilemiştir.<br />
<br />
Çin savaşından sonra, Mete,Yüzehi ve Wusun'u Hun'un köleleri olmaya zorladı.<br />
<br />
Saltanatı boyunca çoğu halklar Hun idaresi altına girdi. Onların tümünü, steplerin bütün göçebe atlı okçularını bir imparatorluk altında birleştirdi. Göçebe tebaalarından başka Mete ayrıca [[Tarım Havzası]]'nda kendisine bağlılık yemini eden vaha şehir devletleri kurdu. Onun hem askeri hem de idari yapılanması sonradan birçok merkezi Asya halklarında ve devletlerinde uygulandı.<br />
<br />
Bölgesinde askeri gücü ile korku saldı. Savaş taktikleri ve askeri disiplini sayesinde Çin İmparatorluğu'nu ve çevre kavimlerle yaptığı savaşları kazandı. Ordusu savaş zamanında toplanan sivillerden oluşmuyordu. Onun yerine sürekli eğitimli ve savaşa hazır halde bulunan profesyonel askerlerden oluşmaktaydı. Hakim olduğu bölgelerdeki geniş tahıl ve yiyecek kaynakları ile ordusunu ayakta tutabiliyordu.<ref name="ABrit-mete" /><br />
<br />
Mete, MÖ 174 yılında öldüğünde, birçok kavimleri çatısı altında birleştiren büyük bir imparatorluk geriye bıraktı. Bu imparatorluk yaklaşık 18 milyon km<sup>2</sup> büyüklüğe sahipti. İmparatorluğunun sınırları doğudan batıya [[Japon Denizi]]'nden [[İdil Nehri]]ne ve kuzeyden güneye Sibirya'dan [[Tibet]] ve Keşmir'e uzanıyordu. Hunların karşılarında bulunan tek düzenli ve güçlü kuvvet olan Çin ordusunun, iç karışıklıklar nedeniyle idari zaafiyet içinde olması Mete'nin devletini kolayca büyütmesine sebep gösterilir.<br />
<ref name="ABrit-mete" /><ref name="mlarus-mete" /><ref name="blarus-mete" /><br />
<br />
== Kültüre yaptığı etkiler ==<br />
Yaygın kitle eğlence sektöründe Çin efsanelerinde geçen acımasız ve disiplinli komutan olarak tasvir edilen karakterlere, ''Modu'', ''Şanyu'' gibi Mete'nin isimleri verilmiş ve bu yapıtlara Mete'nin Çin kaynaklarında geçen hayat hikâyesinden kesitler aktarılmıştır.<br />
<br />
=== Oğuz Kağan efsanesi ===<br />
{{ana|Oğuz Kağan Destanı}}<br />
Türk destanlarında Çin ve Hindistan fetihlerinde söz edilen Oğuz Kağan'ın Mete olduğu sanılmaktadır. Destanda anlatılan Oğuz Kağan ile Mete'nin hayat hikâyesinde birçok benzerlikler bulunmaktadır. hayat hikâyesinin [[Oğuz Han|Oğuz Kağan]] efsanesinin tarihi temelini oluşturduğuna inanılır.<ref name="ABrit-mete" /><ref name="mlarus-mete" /><ref name="blarus-mete" /><br />
<br />
=== Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluşu ===<br />
[[Türk Kara Kuvvetleri]]'nin kuruluş tarihi 1363 yılı olarak kabul edilmekteydi. [[Nihal Atsız]] 1963 ve 1973'te [[Türkiye]] Kara ordusunun kuruluş tarihinin Mete'nin tahta geçtiği MÖ 209 olması gerektiğini yazmıştır.<ref>Nihal Atsız, 'Türk Kara Ordusu Ne Zaman Kuruldu?', ''Orkun'', Sayı: 18 (15 Temmuz 1963)</ref><ref>Nihal Atsız, 'Türk Karaordusunun Kuruluşu Meselesi', ''Ötüken'', Sayı: 4 (1973)</ref> Atsız'ın görüşlerini benimseyen [[Yılmaz Öztuna]] da 1968'de [[Cemal Tural]]'a Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş tarihinin MÖ 209 olması teklifini yaptı.<ref>Yılmaz Öztuna, 'Türk Ordusu 605 yıl önce kurulmadı', ''Hayat Tarih Mecmuası'', Sayı: 8 (Ekim 1968)</ref> Sonraları, T.K.K kuruluş tarihi MÖ 209 olarak değiştirildi.<br />
<br />
=== Mulan çizgi filmi ===<br />
{{ana|Mulan}}<br />
Çin halk [[destan]]larında [[Göktürk]]'lere karşı yapılan savaşa katıldığı sanılan [[Hua Mulan]] adlı kadın karakterinden esinlenen [[Disney]]'in ''[[Mulan]]'' çizgi filminde [[Çin seddi]]'ni aşarak [[Han Hanedanı]]'na saldıran acımasız "[[Hun]]" reisi "Şan-Yu"'nun motifi Mete'den alınmıştır.<br />
<br />
== Ayrıca bakınız ==<br />
{{Vikiler|<br />
commons= |<br />
wikispecies= |<br />
wikt= |<br />
b= |<br />
s= |<br />
q=Mete Han |<br />
n= |<br />
m= |<br />
}}<br />
* [[Teoman]]<br />
* [[Hiung-nu]] ([[Büyük Hun İmparatorluğu]])<br />
* [[Türkler]]<br />
* [[Baideng Muharebesi]]<br />
<br />
== Kaynaklar ==<br />
{{kaynakça}}<br />
<br />
== Dış bağlantılar ==<br />
* [[s:zh:史記/卷110|Sima Qian, ''"Büyük Vak'a-Nüvis" Kitabı'', C.110, "Hiung-nu" 50 司馬遷, 史記 (太史公書) 卷一百十 匈奴列傳第五十]] (Vikikaynak)<br />
* [[s:zh:漢書/卷094上|Gan Gu, ''"Qian Han" Kibabı'', C.94 "Hiung-nu" 64 班固, 前漢書 卷九十四 匈奴傳第六十四]] (Vikikaynak)<br />
<br />
[[Kategori:MÖ 234 doğumlular]]<br />
[[Kategori:MÖ 174 yılında ölenler]]<br />
[[Kategori:MÖ 2. yüzyıl liderleri]]<br />
[[Kategori:Hiung-nu şanyuları]]<br />
[[Kategori:Orta Asya tarihi]]<br />
[[Kategori:Hiung-nu]]</div>95.96.224.186