Admin: Yeni sayfa: "Orta Asya haritası: kuzeybatısında [[Kafkasya, kuzeydoğusunda Moğolistan]] Dosya:Central Asia world region2.png|thumbn..."

2017-05-06T09:23:24Z

Yeni sayfa: "Orta Asya haritası: kuzeybatısında [[Kafkasya, kuzeydoğusunda Moğolistan]] Dosya:Central Asia world region2.png|thumbn..."

Yeni sayfa

[[Dosya:Central Asia Physical.jpg|thumbnail|250px|Orta Asya haritası: kuzeybatısında [[Kafkasya]], kuzeydoğusunda [[Moğolistan]]]]
[[Dosya:Central Asia world region2.png|thumbnail|250px|<center>Orta Asya (turuncu bölge)</center>
{{legend|#8B4513|Sovyet Orta Asyası}}
{{legend|#DAA520|Genel kabüle göre Orta Asya, Batı Türkistan}}
{{legend|#FFC000|UNESCO'ya göre Orta Asya}}]]
'''Orta Asya''', dar anlamıyla geçmişte [[Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği]]'nin parçası olan beş ülkeyi ([[Kazakistan]], [[Özbekistan]], [[Kırgızistan]], [[Türkmenistan]] ve [[Tacikistan]]) tanımlar. Geniş anlamda ise [[Afganistan]], [[Pakistan]]'nın kuzeyi, [[Çin]]'in batısı ([[Doğu Türkistan]] ve [[Tibet]]), [[Moğolistan]] ve [[Rusya]]'nın bir kısmı ile kuzeydoğu [[İran]]'ı içeren [[bölge]] ve bölgeyi tanımlamak için kullanılan [[Coğrafya|coğrafi]] [[terim]]. [[Asya kıtası]]nın dünya okyanuslarından uzak iç kesimini belirtmek için kullanılır, bölgenin bu [[deniz]]lere kapalı oluşu başlıca ana özelliğidir. [[Avrupa]] kıtasıyla komşu olan Orta Asya, aynı zamanda [[Türk halkları]]nın anayurdudur.

[[Kaşgar]] ve [[Semerkand]] kentleri gibi tarihi [[İpek Yolu]] üzerinde bulunan kentleriyle Orta Asya, tarih boyunca insanların, ticari malların ve fikirlerin [[Avrupa]], [[Batı Asya]], [[Doğu Asya]] ve [[Güney Asya]]’ya yayılmasında ana nokta oldu. Bunun yanında [[Hun İmparatorluğu|Hun]] ve [[Moğol İmparatorluğu]] gibi Asya kıtasının büyük bölümüne egemen olan, etkileri komşu Avrupa kıtasına kadar uzanan tarihsel devletlerin kurulduğu yerdir. Dağlar, çöller ve [[bozkır]]larla kaplı bu bölge zengin [[petrol]], [[doğalgaz]], [[uranyum]] ve [[altın]] rezervlerinin yanında özellikle Sovyet döneminde gelişen [[pamuk]] üretimi ile bilinir. Bu faaliyetlerin yanında hayvancılık bölgede uzun tarihsel kökleri olan bir uğraştır. Koloni döneminde büyük oranda Çin ve Rusya arasında paylaşılan Orta Asya, 1991 yılında Sovyetlerin dağılmasının ardından Orta Asya cumhuriyetlerinin bağımsızlığını kazanmasıyla birlikte daha fazla uluslararası ilgiyi çekmeye başlamıştır. 2001'de başlayan [[Afganistan Savaşı (2001-14)|Afganistan Savaşı]] ve [[Amerika Birleşik Devletleri]]'nin [[Terörizmle Savaş]] kampanyası Orta Asya'nın [[Orta Doğu]]'nun bir uzantısı olduğu izlenimini arttırmıştır.

== Tanımlar ==
[[Dosya:Central Asia 1900.svg|thumbnail|250px|[[Rusya İmparatorluğu]]nun [[Orta Asya Bölgesi]] (1900)]]
Antik [[Çin]] tarihi belgelerinde, Batı Bölgeleri terimi batı Çin’i tanımlamak için kullanılmıştır.
Orta Asya’nın dünyanın farklı bir bölgesi olarak tanımlanması ilk kez [[1843]] yılında bir yer bilimci olan [[Alexander von Humboldt]] tarafından ortaya atılmıştır. Asya’nın sınırları hakkında birçok tanım yapılmıştır. Bu bölge birçok kaynakta hala [[Josef Stalin|Stalin]] yönetimi döneminde kullanılan [[Türkistan]] adıyla anılır.{{fact}}

En dar kapsamlı tanımlama [[Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği|Sovyetler Birliğinin]] yaptığı tanımdır. Buna göre Orta Asya [[Özbekistan]], [[Tacikistan]], [[Türkmenistan]] ve [[Kırgızistan]]’dan oluşur; [[Moğolistan]] ve [[Kazakistan]]'ı kapsamaz. Bu tanım [[Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği|SSCB]] döneminde Rusya dışında da kullanıldı. Ancak Rus dili iki farklı terim içerir; Средняя Азия (''Srednyaya Azia'') dar kapsamlı olan tanımdır ve Rus sınırları içine girmiş bölgeyi işaret eder, bir diğeri ise Центральная Азия (''Tsentral'naya Azia'') daha kapsamlı olan tanımdır ve Rus hakimiyeti altına girmemiş bölgeleri de kapsar. Yeni [[Rusya Federasyonu]] Orta Asya’nın tanımına Kazakistan’ı da eklemiştir.

[[Dosya:Central Asia (orthographic projection).svg|thumbnail|180px|left|Siyasi olarak Orta Asya]]
Bağımsızlıklarından kısa bir süre sonra, Sovyet kontrolündeki Orta Asya halkları [[Taşkent]]’te toplandılar ve [[Sovyet Rusya]]’nın dört halkı içeren Orta Asya tanımına Kazakistan’ın da eklenmesi gerektiğini belirttiler.

Sovyet Rusya’nın dağılmasından önce [[UNESCO]] Orta Asya tanımı iklime ve yer şekillerine göre olduğunu belirtti. Buna göre Orta Asya, Moğolistan ve Çin’i ([[Tibet]] bölgesi de dâhil olmak üzere), İran’ın kuzeyini, Afganistan, [[Pakistan]], [[Ortadoğu]] Rusya, güney [[Tayga]], kuzey [[Hindistan]] (Jammu-Kaşmir yönetimleri) ve eski Sovyet Cumhuriyetleri’ni içermeliydi.

Bölgeyi tanımlamak için kullanılan bir diğer metot ise etnik kökendir, bu metot genellikle doğu Türkleri, Doğu İranlılar ve Moğolların nüfuslandığı bölgelerde kullanılmıştır. Bu bölgeler Xinjiang, [[Sibirya]]’nın Müslüman/Türk bölgeleri, belirtilen beş cumhuriyet, Tibet, Kuzey Pakistan ve Afganistan’ı da kapsar. Bu belirtilen halklar bu geniş alanın ‘yerli halkı’ olarak düşünülür. Tuva Cumhuriyeti’nin (şimdilerde Rusya Federasyonu’nun bir parçası) Orta Asya’nın merkezinde bulunduğu iddia edilir. (Kuzey Urumki’de 320 km’lik bir alan)

== Coğrafya ==
[[Dosya:Aral Sea Continues to Shrink, August 2009.jpg|250px|right|thumb|Büyük oranda kuruyan [[Aral Gölü]], 2009]]
Orta Asya farklı yüzey şekillerine sahip olan geniş bir alandır. Bu bölge yüksek düzlükler ve dağlar ([[Tanrı Dağları]]), geniş [[çöl]]ler ([[Karakum Çölü|Karakum]], [[Kızılkum Çölü|Kızılkum]], [[Taklamakan]]) ve özellikle ağaçsız bozkırlara sahiptir. Orta Asya’nın geniş bozkırları [[Doğu Avrupa]] bozkırlarıyla [[homojen]] bir yapı gösterdiğinden buralar Asya-Avrupa bozkırları olarak bilinir.

Orta Asya şu coğrafi irtifalara sahiptir;
* Moğolistan’ın kuzeyindeki Buurug Deliin Els kum tepeleri (50°18' kuzey)
* [[Kuzey Yarımküre]]’nin kuzeyindeki kutup altı toprakları, Mogolistan-Erdenetsogt sum (46°17' kuzey)
* Dünya’nın donmamış çölleri ve kutup altı toprakları arasındaki en kısa mesafe. (770 km)

Asya karasının büyük çoğunluğu kuraktır ve [[tarım]]a uygun değildir. Bu yüzden halkın büyük çoğunluğu hayvancılıkla geçinir.

Bölgenin ana akarsuları; [[Amu Derya]], [[Seyhun|Seyhun Nehri]], Hari Nehri’dir. Ana su kaynakları [[Aral Gölü]] ve [[Balkaş Gölü]] ve [[Hazar Denizi]]’dir. Bu iki ana su kaynağı, suyu nehirlerden ayırdığından sanayi ve sulamada kolaylık sağlar ve büyük öneme sahiptir. Su kurak Asya için uluslararası sorunlara yol açacak kadar değerli bir kaynaktır.

== İklim ==
Orta Asya su kaynakları arasında tampon bölge olduğu için sıcaklık farklılıkları çok fazladır. Wladimir Köppen’in iklim sınıflandırmasına göre Orta Asya çöl iklimi etkisi altındadır. En yaygın bitki toplulukları otlaklar ve savanlardır. Ayrıca killi toprak ve çöl toprakları da içerir.

== Tarih ==
[[Dosya:Circumcision central Asia2.jpg|thumbnail|250px|Orta Asya'da [[Erkeklerde sünnet|sünnet]] (muhtemelen [[Turkistan Genel Valiliği]], [[Rusya İmparatorluğu]], c. 1862 - 1872)]]
Orta Asya’nın tarihi bölgenin iklimi ve coğrafyasıyla tanımlanır. Bölgenin kurak olması tarımı, denizlere uzak olması ise ticareti engelledi. Bu nedenle ancak birkaç şehir gelişebildi ve bozkırlar bin yıl boyunca göçebe atlılar tarafından kontrol edildi. [[Göçebe]] yaşam şekli bozkırların atlı savaşçıları için askeri açıdan kendi içlerindeki bölünmeleri dışında dünyada önemli bir yer kazandırdı. Sağlanan birlik Orta Asya boyunca uzanan İpek Yolu’nun etkisindeydi. Dönemsel olarak güçlü liderler ya da değişen koşullar birçok sayıda kabileyi tek güç altında toplayabilirdi. Orta Asya’daki bu sistem Hunların Avrupa’ya, Wu Huların Çin’e ve Moğolların [[Avrasya]]’ya saldırılarını kolaylaştırdı.

Göçebe toplulukların baskınlığı on altıncı yüzyılda sona erdi, ateşli silahlar yerleşik toplumların baskın olmasını sağladı. Rusya, [[Çin]] ve diğer güçler bölgede ilerlediler ve on dokuzuncu yüzyılın sonunda Orta Asya’nın büyük bölümüne hükmettiler. [[Rus Devrimi]]’nden sonra Orta Asya bölgeleri Sovyetler Birliğiyle birleştirildi. Moğolistan bağımsız kaldı ancak Rusya’nın hizmetine girdi. Orta Asya’nın Sovyet sınırları içindeki bölgeleri sanayileşti ve bölgede yerel kültürlerin baskınlığı arttı. Başarısız kamulaştırma binlerce kişinin ölümüyle sonuçlandı, etnik gerginlik ve çevresel sorunlar arttı.

Sovyetlerin çökmesiyle beş halk özgürlüğüne kavuştu. Orta Asya’nın diğer bölgeleri Çin ve Rusya’nın bir parçası olarak kaldı.

== Nüfus ==
Yapılan en kapsamlı tanıma göre Orta Asya’da 80 milyondan fazla insan yaşamaktadır ki bu rakam toplam Asya nüfusunun 2%’sini oluşturur. Asya’nın bölgeleri arasında en az nüfusa sahip olan bölge Kuzey Asya’dır.

=== Diller ===
Orta Asya halklarının çoğu Türk Dil Grupları’ndan gelir. [[Türkmence]], [[Türkmenistan]], [[Pakistan]], [[Afganistan]], [[İran]] ve [[Türkiye]]’de konuşulur. Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Afganistan ve [[Doğu Türkistan]] ve [[Qinghai]]’de [[Türkler|Türk]] dillerden olan [[Kıpçakça]] konuşulur. [[Özbekçe]] ve [[Uygurca]] da Özbekistan, Tacikistan ve Doğu Türkistan’da konuşulur.

Orta Asya’da 6 milyon Rus ve [[Ukraynalı]] [[Rusça]] konuşur. [[Çince]] Moğolistan’da Qinghai’de ve Doğu Türkistan’da yaygın olan dil olarak kalmıştır.

Türk dilleri, [[Moğolca]] da dahil, Ural-Altay dil ailesine mensuptur. Moğolca, Moğolistan Qinghai ve Doğu Türkistan’da konuşulur.

[[İran dilleri]] ise [[Tacikistan]] ve [[Afganistan]]'da yaygındır.

[[Tibetçe]] [[Tibet Platosu]]’nda, Qinghai ve Çin’in bir kısmında yaklaşık 6 milyon kişi tarafından konuşulur.

=== Dinler ===
Orta Asya cumhuriyetlerinde özellikle Afganistan, Sincan ([[Doğu Türkistan]]) ve diğer birçok küçük topluluklarda İslam yaygın olan dindir. Ayrıca Afganistan’da [[Hindu]] nüfusu da azımsanmayacak kadardır. Hindistan’da çok sayıda Müslüman olmasına rağmen [[Hinduizm]] kuzey Hindistan’da yaygın olan dindir. Tibet Budizm’i Tibet’te, ve [[Şamanizm]]’in de oldukça yaygın olduğu Sibirya’nın güney Rusya bölgelerinde etkilidir. Çin Hanedanlığı’nın batıya göç etmesiyle [[Konfüçyüsçülük]] ve diğer inançlar da bu listeye eklendi. [[Hıristiyanlık|Hıristiyanlığın]] farklı bir formu olan [[Nestoryanizm]], önceki yüzyıllarda en çok görülen inanç şekliydi fakat şimdilerde en yaygın inanç aralarında Kırgız üyeleri de olan Rus Ortodoks Kilisesidir. Özbekistan ve Tacikistan'da [[Buhara Yahudileri]] olarak bilinen topluluk 1991 yılından sonra bölgede aniden ortaya çıkan [[köktendincilik]], [[şovenizm]] gibi akımlar sonucunda bölgeyi terk etmek zorunda kalmışlardır.

== Kültür ==
İslamiyetin kabulünden önce Türkler siyasal, ekonomik, sosyal, tarihsel, kültürel yönden kendilerine kültür yaratmışlardır. Bunlar;

# 1. dönem kültürü olan bozkır ve atlı göçebe kültürü
# 2. dönem kültürü İslamiyet'in kabulüyle başladı.
# 3. dönem kültürü 14. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun kurulmasıyla başladı.

Türk Kültüründe ana dönem

# Bozkır ve atlı göçebe
# Türk-İslam kültürü
# Batılılaşma süreci ile başlayan dönem

=== Sanat ===
Orta Asya’da sözlü geleneğin sözlü şiir ilk örnekleri görülür. Bu geleneğe özellikle [[Kırgızlar]] ve [[Kazaklar]] arasında çok rastlanır. Bu şiirsel sözlü gelenek sözlü tarih geleneğini ortaya çıkardı. Bu gelenekte genellikle [[telli çalgılar]] kullanılırdı; örneğin Kırgızistan’da üç telli [[kopuz]] ve Kazakistan’da bunun benzeri iki telli bir çalgı yaygındı. Kırgızların Manas Destanı bu dönemin önemli eserlerindendir. Sovyet Rusya döneminde bu gelenek eski etkisini kaybetti. Sovyetlerin dağılmasından sonra bu gelenek tekrar canlandı.

== Ayrıca bakınız ==
* [[Türk Dünyası]]
* [[Turan]]

{{Asya ülkeleri}}

[[Kategori:Orta Asya| ]]

Orta Asya1 - Değişiklik geçmişi

Admin: Yeni sayfa: "Orta Asya haritası: kuzeybatısında [[Kafkasya, kuzeydoğusunda Moğolistan]] Dosya:Central Asia world region2.png|thumbn..."